III FESTIWALU BAŁTYJSKIEGO

 W DNIU 19 SIERPNIA 2011 ROK

 Godz: 18:00

1.  W korowodzie biorą udział zespoły muzyczne, grupy rycerzy, wolontariusze, chętni mieszkańcy miasta Olsztynka, członkowie Towarzystwa Naukowego Pruthenia. W korowodzie łącznie weźmie udział 60 osób

2.  Korowód wyrusza spod Muzeum Budownictwa Ludowego-Park Etnograficzny w Olsztynku (główna brama).

3.  Korowód porusza się w kolumnie, poprowadzi Dyrektor III Festiwalu Bałtyjskiego i Dyrektor MBL-PE w Olsztynku lub inny organizator korowodu

4.  Wszyscy uczestnicy korowodu występują w strojach średniowiecznych.

5. Uczestnik stosuje się do poleceń organizatorów, służb porządkowych i wszystkich osób odpowiedzialnych za organizację przemarszu.

6. Każdy przemieszcza się w korowodzie w wyznaczonym miejscu w kolumnie – niedopuszczalne jest opuszczanie korowodu bez powiadomienia organizatora.

7. W czasie przemarszu słuchamy poleceń służb porządkowych, idziemy chodnikiem (w razie zbyt wąskiego przejścia idziemy prawą stroną jezdni), nie przebiegamy na stronę lewą. Jeśli mamy jakieś wątpliwości zgłaszamy je do organizatorów korowodu.

8. Korowód będzie zabezpieczony prze ratownika medycznego.

9. Korowód odbędzie się bez względu na warunki atmosferyczne. Uczestnicy biorą w nim udział na własną odpowiedzialność.

10. Uroczyste zakończenie korowodu odbędzie się o godzinie 18:30 NA RYNKU PRZED RATUSZEM, krótkim pokazem walki rycerzy średniowiecznych.

Organizatorzy Korowodu

 III Festiwalu Bałtyjskiego

Inspiracją dla tegorocznego festiwalu jest opowieść żyjącego w średniowieczu, anglosaskiego kupca i podróżnika, który wyjechał z Hedeby i po siedmiu dniach i nocach zawinął do Truso, płynąc całą drogę na okręcie pod żaglem. (…) Wisła jest bardzo wielka rzeka, płynąca między Witland i ziemią Wenedów, owe Witland należy do Estów [Prusów]. Wisła zaś wypływa z ziemi Wenedów i wpada do morza Estów [Prusów] (…). ziemia Estów [Prusów] jest bardzo obszerna i ma wiele miast, a każde miasto ma swojego króla; mają także wiele miodu i obfite rybołówstwo. Król i najmajętniejsi piją kobyle mleko; niezamożni i niewolnicy piją miód. Między sobą wiodą wiele wojen; piwa nie warzą Estowie [Prusowie], miodu zaś u nich jest pod dostatkiem.

Jest u Estów [Prusów] zwyczaj, ze jeśli mąż umrze, leży wśród krewnych i przyjaciół niespalony przez miesiąc jeden, czasem dwa; królowie zaś i inni ludzie większego znaczenia leżą tam dłużej, im więcej posiadają majątku. Niekiedy leżą niespaleni około pół roku nad ziemią swych domach i przez cały czas, przez który ciało wewnątrz domu leży, piją i bawią się aż do dnia tego, kiedy je spalą

W dzień w którym zamierzają ciało na stos włożyć, dzielą majątek nieboszczyka, ile go jeszcze po piciu i zabawach pozostało, na pięć lub sześć części; bywa także na więcej stosownie do majątku. Następnie część największą kładą na jedną milę od miasta, bliżej drugą, dalej trzecią, aż wszystko rozłożą na przestrzeni jednomilowej, część zaś najmniejsza powinna leżeć najbliżej miejsca, gdzie ciało się znajduje. Następnie zbierają się wszyscy, którzy w ich ziemi najciekawsze mają konie, na pięć lub sześć mil od rozłożonego majątku. Potem pędzą wszyscy ku niemu; więc mąż, którego koń najszybszy w biegu, dopadnie części pierwszej i największej, i tak jeden po drugim, aż wszystko zabiorą. A weźmie część najmniejszą, który najbliżej do dworu po część dojedzie. Następnie każdy powraca do siebie z zabranymi rzeczami I wszystko może sobie zatrzymać. Dlatego też u nich rącze konie nadzwyczaj są drogie. A Kidy spuściznę już zupełnie roztrwonią, wynoszą nieboszczyka i palą go razem z bronią i odzieżą. Tak więc marnują wszystek majątek przez to, że tak długo leży w domu nieboszczyk i że rozkładają jego spuściznę po drodze, a obcy ludzie konno przyjeżdżają i rzeczy zabierają.

Jest także zwyczaj u Estów [Prusów], że nieboszczyki każdego rodu muszą być spaleni; a jeśli ktoś znajdzie kość niespaloną, znaczną powinni uczynić pokutę. Znana także u Estów jest sztuka, że umieją sprawić zimno i dlatego ciała tak długo bez zepsucia leżeć mogą, że na nich takie zimno sprawić umieją. A jeśli się postawi dwa naczynia pełne wywaru albo wody, to sprawiają, że płyn mróz ścina, czy to bywa latem, czy zimą [1].

W opowieści tej, poświęconej Estom=Prusom, wiele czytamy nie tylko o ich codziennych zajęciach, zwyczajach ale i o obrządku pogrzebowym, który z punku widzenia autora zawierał elementy dziwne, może nie do końca zrozumiałe, ale z pewnością ciekawe i niecodzienne. Czerpiąc z owej relacji średniowiecznego etnografa poświęcamy Festiwal Bałtyjski 2011 przenikaniu się życia i śmierci, jako dwóm nieodłącznym aspektom ludzkiego bytu.

Na cienkiej linie między życiem i śmiercią wiedzie swój los wojownik, wystawiający się nieustannie na strzały, włócznie i cięcia przeciwnika. Śmierć na polu walki należy do najbardziej zaszczytnych sposobów umierania. W festiwalowych wydarzeniach splatać się będą życie i śmierć (oczywiście jedynie na poziomie narracji) – podczas zabaw plebejskich i gier, w walce turniejowej o miecz Herkusa Monte, w Kręgach Krwi, Honoru i Zdrady, czy napadzie na osadę Amalang. Właśnie pogrzeb Wojownika, który zginął podczas walki będzie okazją do wielkiego spektaklu – rekonstrukcji pruskiego obrządku pogrzebowego opisanego w relacji Wulfstana, oczywiście z wielkim wyścigiem po ruchomości pozostałe po zmarłym, w którym każdy uczestnik obrządku może wziąć udział.

Czymże, jak nie pamiątką po umieraniu i śmierci jest cmentarz. Starożytne cmentarze miały charakter wyjątkowy, były zarazem miejscem przejścia i mistycznej obecności zmarłych we wspólnocie. Symbolem cmentarza w festiwalowej scenerii będzie kurhan z Sorthenen. A o krwawych rytuałach, zwyczajach pogrzebowych i ich ciągłości opowiadać będą historycy z Towarzystwa Naukowego Pruthenia podczas prelekcji multimedialnych. Na dzieci czeka zabawa  w odkrywanie archeologicznych tajemnic.

Interesującym i tajemniczym sposobem obecności zmarłych  w życiu Bałtów są spotykane na naszych ziemiach figury antropomorficzne zwane „babami kamiennymi” I o nich będzie można wysłuchać fascynującej opowieści, a dzieci i dorośli będą mogli wylepić sobie małą kopie baby pruskiej z gliny w warsztacie garncarza, który przez cały czas festiwalu będzie dostępny. U garncarza będzie można też nauczyć się lepienia urny twarzowej i naczyń używanych podczas obrządku pogrzebowego. A skoro już jesteśmy przy rzemiośle to w osadzie rzemieślników będzie można spotkać tkaczy i pomóc im przy tkaniu krajek, szyciu mieszków oraz przyjrzeć się rekonstrukcji pionowego warsztatu tkackiego. U mincerza będzie można własnoręcznie wybić monetę, a oprócz tego podejrzeć co też dawniej jedzono i pito oraz z czego i jak wykonywano wówczas instrumenty muzyczne, jakie można z nich wydobyć dźwięki a jeśli nogi same poniosą to i zatańczyć w rytmie dawnych melodii. Najmłodszych czeka zabawa a w archeologów, będą mogli zrekonstruować kurhan.

Jak się poruszać po kraju Prusów?

Każdy podróżnik po kraju Prusów dysponować będzie bardzo ogólną i szkicową mapą kraju, która pozwoli mu uniknąć wielu niekoniecznie miłych niespodzianek. W kraju tym nie brak wiedźm, wróżek i czarownic, które są niezwykle niebezpiecznymi pośrednikami między światem żywych i umarłych. Każdy w prawdzie ciekawy jest swej przyszłości, ale spotkanie z wróżką może okazać się brzemienne w skutkach. Podczas festiwalu w kraju Prusów spotkać będzie można zarówno zwykłe wróżki, których bezpiecznie – za niewielkim darem – będzie można zapytać o swoją przyszłość, o powodzenie w interesach, czy w miłości; ale można będzie również natknąć się na niebezpieczną wiedźmę, która może nas dotknąć magicznym zielem, albo rzucić urok, tutaj trzeba będzie wykupić się poważniejszą pracą.

Szanowni Państwo,

pozostaje nam zaprosić państwa w dniach 19 – 21 sierpnia 2011 r. do Muzeum Budownictwa Ludowego-Park Etnograficzny w Olsztynku na trzecią już edycję Festiwalu Bałtyjskiego.

Pozdrawiają serdecznie,

Towarzystwo Naukowe Pruthenia oraz

 Muzeum Budownictwa Ludowego-Park Etnograficzny w Olsztynku

W połowie miesiąca sierpnia do pruskiej osady Amalang zjadą dzielni wojowie, aby oddać hołd największemu wodzowi ziem pruskich Herkusowi Monte. Pochodził on z zamożnego rodu Montemidów z plemienia Natangów i zapisał się na kartach historii jako niezłomny wojownik i pruski patriota. Dlatego przez dwa dni wojowie będą wykazywać się umiejętnościami wojennymi, aby w niedzielnym finale stoczyć honorową walkę o bogato zdobiony miecz nazwany imieniem wodza Prusów. Wojownicy uczestniczący w tym wydarzeniu pochodzą z różnych krain i reprezentują różne kultury: wikingów, Słowian i Prusów.

Drużyna Wojów Bolesławowych „Białozór” z Olsztyna
Drużyna Wikingów „Nidhogg” z Braniewa
Drużyna „Gautar” z Brus
Drużyna Wikingów „Witland” z Elbląga
Drużyna Wikingów „Hrafnarnir” z Gdańska
Drużyna „Midgardsorm” z Płocka

Sława Herkus Monte!
Sława Wojowie!

Turniej składa się z dwóch etapów: eliminacji i turnieju finałowego.

• Eliminacje:

- rzut oszczepem do celu,
– strzelanie z łuku

Eliminacje odbywają się w sobotę i mają na celu ustawienie drabinki walk na niedzielny turniej finałowy. Wojowie z największą liczbą punktów zdobytych w eliminacjach są rozstawiani a do nich dolosowani ci, którzy zdobyli najmniej punktów.

Rzut oszczepem: rzucamy oszczepami do celu odległość ok. 10 m (oszczepy własne lub od organizatora).

Strzelanie z łuku: strzelamy do celu ok. 20 m (łuk własny lub od organizatora).

• Turniej finałowy

składa się z dwóch rund:
– walczymy do 5 trafień na krótkie topory i okrągłe tarcze. Wojownik, który zada dwa trafienia do dalszej walki może wybrać dowolną broń i tarczę.
– walczymy do 5 trafień na dowolną broń i tarcze.

W związku z tym, że jest to turniej Wojów zalecany jest pancerz (kolczuga, lamelka, ewentualnie naprawdę pancerna przeszywa) do walk. Cieniutkie przeszywki i kaftany nie są pancerzem.

Sława!

ZOBACZ ULOTKĘ

PROGRAM ZLOTU

13 sierpnia (piątek)

zjazd drużyn i kwaterowanie — członkowie drużyn uczestniczą w wydarzeniach Festiwalu Bałtyjskiego
12⁰⁰ — zabawy plebejskie dla publiczności (dzieci i dorośli)
14⁰⁰ — prezentacja walki różnorodna bronią oraz musztra — warsztaty dla publiczności
16⁰⁰ — scenka historyczna (bitwa)
17⁰⁰ — kręgi honoru i zdrady
21⁰⁰ — prezentacja filmu „Herkus Monte”
22³⁰ — fire show

14 sierpnia (sobota)

11⁰⁰ — 18⁰⁰ — prezentacja wczesnośredniowiecznych rzemiosł, kuchni
i życia w pruskiej osadzie LISZKA – JARMARK BAŁTYJSKI
11⁰⁰ — otwarcie Zlotu, prezentacja przybyłych Drużyn
11³⁰ — bitwa – kręgi honoru i zdrady
13⁰⁰ — turniej woja (sulice)
14⁰⁰ prezentacja walki, musztry – warsztaty dla chętnych
15⁰⁰ — turniej woja (łuk) — turniej łuczniczy dla uczestników
16⁰⁰ — gra terenowa – zdobywanie sztandarów
20⁰⁰ – udział drużyn (chętni) w uzbrojeniu w koncercie Zamek Pruthenia,
godziny wieczorne i nocne: Dom Tańca – Uczta i Noc Bałtyjskich Opowieści.

15 sierpnia (niedziela)

11⁰⁰ – 18⁰⁰ — prezentacja wczesnośredniowiecznych rzemiosł, kuchni
i życia w pruskiej osadzie LISZKA – JARMARK BAŁTYJSKI
12⁰⁰ — drużyny wojów (chętni) uczestniczą w uzbrojeniu w Uroczystej Mszy Święta Wniebowzięcia NMP
13⁰⁰ Turniej woja (broń)
15⁰⁰ Bitwa o „Górę Czarownic”
16⁰⁰ Wręczenie nagród w Turnieju woja

Zakończenie Zlotu

zaprasza
TOWARZYSTWO PRUTHENIA
przy współpracy
Instytutu Archeologii Uniwersytetu Gdańskiego

moderator projektu:
dr Arkadiusz Koperkiewicz

PROGRAM WARSZTATÓW

12 sierpnia 2010 godz. 10³⁰ – 14³⁰ I sesja teoretyczna

godz. 16³⁰ – 19³⁰ II sesja teoretyczna

13 sierpnia 2010 godz. 09³⁰ – 14⁰⁰ I sesja praktyczna

godz. 16⁰⁰ – 19⁰⁰ II sesja praktyczna

TEMATY NADESŁANYCH WYSTĄPIEŃ I POKAZÓW PRAKTYCZNYCH

dr Adam CHĘĆ (UMK, Toruń),
Produkcja i zastosowanie węgla drzewnego na ziemiach pruskich od pradziejów po czasy współczesne.

mgr Ewa Trawicka (Muzeum Archeologiczne w Gdańsku)
Skansen Archeologiczny: „Uliczka hanzeatycka” w Centrum Edukacji Archeologicznej „Błękitny Lew” w Gdańsku.

mgr Beata Ceynowa (Muzeum Archeologiczne w Gdańsku)
Rekonstrukcja wyrobów skórzanych na podstawie zabytków z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku.

mgr Radosław Wasilewski
Powrót zapomnianej wiedzy. Eksperymenty archeologiczne związane z produkcją dziegciu i smoły drzewnej.

mgr Eryk Popkiewicz
Eksperymentalne rekonstrukcje technik i technologii obróbki bursztynu we wczesnym średniowieczu.

dr Arkadiusz Koperkiewicz (Tow. Pruthenia, UG)
Problemy rekonstrukcji średniowiecznej wieży obronnej z Jemiołowa (gm. Olsztynek).

Adam Gutowski (Tow. Pruthenia)
Technologie kucia grotów strzał i włóczni we wczesnym średniowieczu.

Tematem wystąpienia jest przedstawienie postaci historycznej – przywódcy powstań pruskich Herkusa Monte w trzech literackich odsłonach. W literaturze niemieckiej, polskiej i litewskiej jest obecny bohater Prusów dzięki łacińskiej kronice Piotra z Dusburga. Kronika ta stała się intertekstualnym hipertekstem dla późniejszych pisarzy historycznych oraz literatury fikcjonalnej. Tu pojawia się bowiem postać przywódcy II powstania pruskiego Herkusa Mon-te, bohatera, który posiada własną biografię, która zrodziła wiele różnorodnych literackich „żywotów“, i to we wszystkich trzech wymienionych tu kulturach.
Monte w masce Konrada Wallenroda Adama Mickiewicza jest zdrajcą i zbawcą zarazem, który ginie za naród w myśl romantycznego poświęcenia życia dla dobra najwyższego – ratowania zniewolonej Ojczyzny. „Herkus Mantas” Juozasa Grušasa z lat pięćdziesiątych jest niemalże litewskim bohaterem narodowym, gdyż Litwini – jako Bałtowie – do dnia dzisiejszego odczuwają bliskie powinowactwo z Prusami. Więzi historyczne Niemców z Prusami, od których zapożyczyli nazwę jednej z największych formacji administracyjno-państwowych, są oczywiste. Wiek XIX, zwany wiekiem historii, zrodził zainteresowanie pisarzy losem podbitego narodu, a zwłaszcza jego bohatera. Wiele niemieckich powieści historycznych jest poświęconych Herkusowi Monte (Fr. Lubojatzky, A. Heinrich, O. V. Gomen (pseud.), A. J. Cüppers, H. Bauer, B. Graf von Keyserlingk, R. Lauckner, a także W. Pierson i M. Springborn).
Analiza wybranych powieści „Herkus Monte” Franza Lubojatzky’ego z 1840 roku oraz „Herkus Monte” Marty Springborn z 1897 roku będzie przeprowadzona z punktu widzenia krytyki postkolonialnej.

mgr. Sandis Laime (LU Ryga)
Powiązanie ragan z brzozami w tradycji Łotwy północno-wschodniej

W referacie przedstawiona zostanie grupa pomniejszych istot mitycznych, które w Łotwie północnej nazywa się raganami. W odróżnieniu od ragan czarownic, ragany – duchy przyrody powiązane są z konkretnym obiektem geograficznym, można je zaobserwować w południe lub w nocy (o północy). Ragany widuje się przeważnie po 2–3 w grupie, ubrane w jaskrawe stroje, a niekiedy nagie, z jasnymi, długimi, rozpuszczonymi włosami. Zazwyczaj piorą, huśtają się w koronach drzew, czeszą włosy, śpiewają i tańczą. Napotkanych ludzi ragany wprowadzają w błąd, łaskoczą lub zabijają. Można domniemywać, że opis ten odnosi się do pierwotnego wyobrażenia na ich temat, które to pod wpływem średniowiecznej demonologii uległo znacznym przemianom i jedynie na niewielkim obszarze Łotwy północno-wschodniej przetrwało w stosunkowo mało zmienionej formie.
W referacie omówiona zostanie jedna z charakterystycznych dla ragan kwestii – ich związek z brzozami. W tekstach folklorystycznych odnoszących się do warstwy najstarszych wyobrażeń na temat ragan powiązanie ich z brzozami jest wyraźnie podkreślone – ragany, czesząc swoje włosy, siedzą lub huśtają się na gałęziach brzóz; zauważone przez człowieka, same lub też prana przez nich bielizna, przemienia się w brzozową korę; zranione ragany przeistaczają się w brzozy itp. Poszukując odpowiedzi na pytanie, dlaczego ragany powiązane są właśnie z brzozami, naszkicuję w swoim referacie związek brzóz z innymi mniejszymi istota-mi mitycznymi, a także znaczenie tego drzewa w zwyczajach pogrzebowych. Wspomniane przykłady wykażą, że brzozy w tradycyjnych wyobrażeniach łotewskich związane są nierzadko z duchami zmarłych, czasami wykorzystywane w obrzędach pogrzebowych i tak oto uprawdopodabniają także i w inny sposób możliwą do udowodnienia hipotezę, że w tradycyjnych wyobrażeniach łotewskich raganami nazywano początkowo dusze zmarłych.

mgr. Daina Leimane (LU Ryga)
Diabeł w szkicach sztuk Rainisa

Myślenie mitologiczne z kulturowego i historycznego punktu widzenia istniało zawsze. Mogło się ono zaadaptować do nowego modelu kulturowego, zmieniać wciąż poprzednią formę, ale nie mogło zniknąć całkowicie.
Granica pomiędzy poezją a mityczną koncepcją z jednej strony, a życiem w perspektywie z drugiej, nie jest rygorystyczna. Mit kosmogoniczny zajmuje szczególne miejsce pomiędzy innymi koncepcjami mitologicznymi mitycznej rzeczywistości.
W wieku XX staliśmy się świadkami literackich powrotów do kosmologicznego postrzegania świata.
Motyw mitu kosmogonicznego został wykorzystany przez Rainisa w kilku dramatach ogłoszonych drukiem i zaplanowany jako główny wątek w utworach niedokończonych.
Rainis pozostawił obszerne archiwum materiałów, między innymi zapiski odnoszące się do jego kreatywnej wizji przyszłości, a pośród nich dziesiątki sztuk i obszerne komentarze do planowanych utworów. Niektóre szkice zawierają rozbudowane dialogi, inne jedynie główny zamysł.
Wiele nieukończonych fragmentów dramatów pogrupować można tematycznie. Wspólny motyw mitologiczny znaleźć można w większości utworów: Jan Mąż (Jānis Vīrs), Wieczność (Mūžība), Bóg i Diabeł (Dievs un Velns), Krąg słońca (Saules loks), Īliņš, gdzie główny bohater mógłby być człowiekiem nowej przyszłości, który obraca się przeciwko swym stwórcom – Bogu i Diabłu.

Agata Mikołajczyk (UAM Poznań)
Bóg, który Słońca się nie boi czyli Pērkons na tle ciał niebieskich w baśniach i pieśniach łotewskich

Mitologia odgrywała niegdyś bardzo ważną rolę w życiu Bałtów. Szczególne znaczenie nadawano bóstwom, które ukazywały ludziom dobre i złe strony życia. W referacie przedstawiony zostanie związek, jaki rysuje się w baśniach i pieśniach łotewskich pomiędzy jednym z najwyższych i najważniejszych bóstw – Pērkonsem a innymi istotami mitycznymi.
Pērkons, nazywany często w pieśniach mianem Vecais tēvs (Stary ojciec), jawi się jako stary człowiek z siwą brodą. Nierzadko przedstawia się go jako istotę uzbrojoną i to właśnie broń jest tym atrybutem, który odróżnia go od innych istot mitycznych. Pērkons używa piorunów czy też kul w zmaganiach z Velnsem (Diabłem), nie jest zaangażowany w sprawy wojskowe. Velns i Pērkons to odwieczni rywale, walczą ze sobą zajadle, ale nigdy jeden nie uśmierci drugiego. Bóg wojownik jest ściśle związany z naturą – grzmoty, błyskawice i deszcz to widzialne oznaki jego istnienia. W pieśniach i baśniach łotewskich postaci Pērkonsa towarzyszą ciała niebieskie – Saule (Słońce), Mēness (Księżyc) oraz Zvaigznes (Gwiazdy). Na szczególną uwagę zasługuje pieśń (znana również na Litwie), w której opisano wesele Jutrzenki, jednej z cór Słońca. Przybyły na nie Pērkons uderza srebrnym mieczem złoty dąb – kolejny atrybut boga, święte drzewo, oś świata, symbol mądrości i siły.
Celem autorki referatu będzie znalezienie w baśniach i pieśniach odpowiedzi na pytanie kim był Pērkons, jakie były jego atrybuty, usposobienie, najistotniejsze cechy i pełnione przezeń funkcje, a także, czy i w jaki sposób powiązany był z ciałami niebieskimi. Zebrany i zaprezentowany materiał folklorystyczny pozwoli na zbudowanie obrazu jednego z wyższych bóstw łotewskich.

dr Justyna Prusinowska (UAM Poznań)
Po tamtej stronie. Koncepcja duszy i zaświatów w Witoloraudzie J. I. Kraszewskiego

Wiek XIX obfitował w utwory, które w mniejszym lub większym stopniu nawiązywały do dziejów bajecznych plemion Bałtów – Litwinów, Prusów i Łotyszy. W treść powieści, poematów wplatano ludowe baśni, pieśni, opowieści o bogach i bohaterach, opisy dawnych zwyczajów, wierzeń, zachowań. Jednym z utworów, który w całości zbudowany został z takich tylko elementów jest Witolorauda. Pieśń z podań Litwy Józefa Ignacego Kraszewskiego z roku 1840 (wyd. 2, 1846), przez wiele lat postrzegana jako epos narodowy Litwinów.
Wykreowana w poemacie rzeczywistość powstała w dużej mierze na bazie ludowych baśni i pieśni, szczątków mitów, jak też fragmentów kronik, opracowań historycznych i folklorystycznych. Dzięki literackiej wizji Kraszewskiego mityczny świat poznać można niejako od środka, z różnych punktów widzenia. Szeroko omówiono między innymi kwestie dotyczące zaświatów, piekła, wędrówki dusz, reinkarnacji. Z obrazu naszkicowanego przez autora wyłania się góra zwana Anafielas (wspomniał o niej po raz pierwszy Teodor Narbutt w roku 1835 w tomie Mitologia litewska, aczkolwiek ciekawą analogię odnaleźć można w Gesta Danorum Saxo Gramatyka) strzeżona przez smoka Wiżunasa, na którą wdrapywać się musiały po śmierci ludzkie dusze. W folklorze litewskim góra o takiej nazwie nie jest znana, co nie znaczy jednak, iż z zaświatami nie łączyli Litwini góry jako takiej w ogóle. Wręcz przeciwnie, jest to obiekt, który w baśniach i pieśniach (żałobnych, sierocych) często symbolizuje cel ostatniej wędrówki.
Przedmiotem referatu będzie przede wszystkim omówienie wizji życia pośmiertnego zaprezentowanej przez Kraszewskiego w Witoloraudzie w oparciu o litewski i łotewski materiał folklorystyczny oraz zestawienie jej z koncepcją zaświatów w mitologii słowiańskiej i skandynawskiej.

Jarosław Stefaniak (UAM Poznań)
Motywy mitologii bałtyjskiej w komiksie Karola Kalinowskiego „Łauma”

Motywy mitologiczne w kulturze popularnej, a do takiej właśnie zaliczają się komiksy, stosowane są nader chętnie, głównie ze względu na potencjał, jaki w nich tkwi – w tym bogactwo gotowych już postaci i opowieści, które wymagają jedynie zaadaptowania ich na potrzeby współczesnego odbiorcy. Przykładem takiej właśnie adaptacji jest niedawno powstały komiks noszący tytuł „Łauma”. Na przykładzie tego komiksu można zobaczyć, że mało dziś popularna w Polsce mitologia Bałtów może w rzeczywistości stać się dobrym tłem do opowiedzenia współczesnej historii.
Nagromadzenie motywów mitologicznych w tym niewielkim wydawnictwie nadaje opowiastce charakteru baśniowego. Jednak świat, do którego autor zabiera czytelnika, jest nie tyle światem baśni, co raczej rzeczywistością bałtyjskich mitów. Mimo nowoczesnej formy przekazu i osadzenia w czasach nam współczesnych, postaci takie jak porywająca dzieci Łauma, skrzat Ajtvar, bóstwo płodności imieniem Kurke, czy wreszcie bóg grzmotu Perkuna posiadają charakterystyczne dla sobie cechy oraz zachowują wszystkie podstawowe funkcje, jakie właściwe są tym bóstwom w mitologii Bałtów.
Autor komiksu nawiązuje ponadto do kultu węża, jako opiekuna ogniska domowego, wplata również popularną niezwykle w folklorze i kulturze Bałtów baśń o królowej węży, a także wykorzystuje udokumentowany w mitologii rozpad małżeństwa Perkuna i Laumy. Rozpad ten, u którego podstaw stała zdrada małżeńska, w świecie komiksu nie pozostaje bez wpływu na życie ludzi. Ten konflikt między bóstwami przenosi się bowiem na ich relacje z ludźmi.

Krzysztof Stróżniak (UAM Poznań)
„Eglė królowa węży” i jej związki z mitologią

„Eglė królowa węży“ („Eglė žalčių karalienė“) jest jednym z najpopularniejszych i chyba najciekawszych litewskich tekstów folklorystycznych. Bez wątpienia jest to bajka magiczna, która wzbudziła zainteresowanie badaczy folkloru i mitologii, co znalazło swój wyraz w mnogości prac, jakie zostały jej poświęcone. Wśród nich znajdują się takie, które traktują o symbolice zawartej w tejże bajce, a także takie, które próbują znaleźć analogie pomiędzy Królową węży, a mitami pochodzącymi z innych kultur.
Litewska bajka o królowej węży intryguje badaczy przede wszystkim ze względu na swoje zakończenie – metamorfozę żony i dzieci węża po jego śmierci. Metamorfoza ta wydaje się być wyjątkowa – rodzina węża przemienia się bowiem w drzewa (żona w wiecznie zieloną jodłę, synowie w dąb i jesion, a córka w topolę osikę). Przemiana ta sprawia, że wyraźne wydają się być związki tej bajki magicznej z mitami odnoszącymi się do regeneracji, które, jak wszystkie mity początku, opowiadając o pojawieniu się roślin zdradzają istnienie swego rodzaju mistycznego związku między człowiekiem a roślinnością. Ów mistyczny związek uwidacznia się również w litewskich wierzeniach, które zakładają, że drzewa (a przynajmniej niektóre z ich gatunków) powstały z istot ludzkich.
Na zakończenie warto podkreślić, że wielu badaczy tej bajki dostrzega cechy pozwalające przyrównać węża i jego małżonkę do takich par bóstw jak Attis i Kybele, Hades i Persefona, Ozyrys i Izyda, Adonis i Astarte. Wszystkie te pary są bohaterami mitów o zamordowanych i zmartwychwstałych czy też odradzających się bogach. Wokół wszystkich skoncentrowane są kulty płodności i wegetacji. Wszystkie też posiadają cechy bóstw lunarnych, akwatycznych i chtonicznych.

dr hab. Ewa Stryczyńska-Hodyl (UAM Poznań)
Velnias i velns, czyli diabeł. Folklor jako źródło inspiracji dla litewskich i łotewskich twórców

Diabeł, jak to ujął w swoim studium napisanym pod koniec XIX wieku Ignacy Matuszewski, podobnie jak narody i ludzkość, ma swoją historię. W historię tę wpisują się również stworzone przez litewskich i łotewskich twórców kreacje diabła, które nie są zjawiskiem marginalnym w literaturach bałtyckich. Samo sięganie po tę postać nie jest cechą wyróżniającą literatury bałtyckie spośród innych literatur, jednak wyróżniające zdaje się być wyraźnie czytelne zakorzenienie postaci diabła w rodzimym folklorze.
W literaturze litewskiej i łotewskiej obok dzieł, które w sposób wyraźny wykorzystują pewne konkretne fabuły i motywy folklorystyczne, znaleźć można utwory zawierające wyobrażenia diabła noszącego wyraźnie czytelne ślady wpływów obcych (wątki faustyczne, dantejskie i antyczne). Ich analiza pokazuje, że w wielu przypadkach wpływy te dały bardzo oryginalne owoce w postaci utworów literackich, godzących z jednej strony typ diabła obcego, chrześcijańskiego z typem całkiem swojskim, zachowującym cechy, właściwe litewskiemu bądź łotewskiemu ludowemu diabłu.
Interesujące wydaje się to, że bazujące na folklorze literatury litewska i łotewska wykreowały czasem zaskakująco różne postaci diabła. Widoczna jest przy tym pewna prawidłowość w tworzeniu typów diabła, wynikająca jak się wydaje z faktu bycia albo protestantem, albo katolikiem, na którą zwrócił już uwagę Matuszewski. W twórczości protestantów, do których należy zaliczyć autorów łotewskich, dostrzegalna jest zdolność do budowania typów tytaniczno-bohaterskich, lub głęboko negatywnych. U katolików natomiast, a zatem i u mających zdecydowanie katolickie korzenie twórców litewskich, zarysowuje się skłonność do tworzenia diabłów mniejszego formatu, które Matuszewski nazwał podrzędnymi pachołkami nieba. Porównując bowiem choćby osobowość diabła w analizowanych dziełach, staje się jasne, że litewski diabeł to istota naiwna, głupia i bezradna, przejawiająca lęk, choć sama rzadko lęk budząca, łotewski diabeł z kolei nie tylko nie daje możliwości uczynienia z siebie przedmiotu drwin, ale działając w świecie ludzi zawsze stanowi dla nich zagrożenie.

mgr Monika Sabljak
Detale w architekturze ludowej Prus Wschodnich XIX wieku świadectwem wierzeń bałtyjskich

W architekturze ludowej Prus Wschodnich powszechnie występują detale antropomorficzne, florystyczne i zoomorficzne. W polskich opracowaniach etnograficznych są one zawsze odnotowywane, ale bez próby wyjaśnienia ich pochodzenia. Głębiej zagadnienie to poruszył jedynie J. Suchocki w swojej „Mitologii bałtyjskiej”. Detale te występują we wszystkich głównych regionach, które znajdowały się w granicach Prus Wschodnich: tzn. na Małej Litwie, Mazurach, Warmii, Powiślu, Natangii i Sambii. Omówione zostaną dwa typy detali architektonicznych: pazdury i śparogi, które wieńczyły głównie szczyty chałup, ale także budynków gospodarczych, obiektów sakralnych, a nawet żurawi studziennych.
W wystąpieniu ukazane zostaną charakterystyczne formy, jakie przyjmują te detale, a także przedstawione zostaną uwagi na temat ich mitologicznego i religijnego kontekstu.

moderatorki projektu
dr hab. Ewa Stryczyńska-Hodyl oraz dr Justyna Prusinowska (UAM w Poznaniu)

Konferencją tą otwieramy cykl spotkań naukowych w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku, poświęconych kulturze krajów nadbałtyckich. Przyjęliśmy dla naszego projektu nazwę „spotkań naukowych” ponieważ zawiera się w niej program odejścia od sztywnej formuły konferencyjnej, na rzecz prelekcji łączonych z panelami dyskusyjnymi „teoretyków” i „praktyków” i przeplatanych różnymi „wydarzeniami” – z różnych obszarów kultury krajów bałtyjskich.

W naszym zamierzeniu spotkania mają być spotkaniami interdyscyplinarnymi. Chcielibyśmy by było to miejsce spotkań kulturoznawców, literaturoznawców, historyków sztuki, religii, kultury, etnografów i antropologów kultury; słowem – wszystkich, których przedmiotem zainteresowania jest historia i współczesność dawnych tzw. obszarów bałtyjskich, czyli południowo-wschodnich wybrzeży Bałtyku.

Współcześnie obszar ten zamieszkują zarówno potomkowie dawnych Bałtów (głównie Litwini i Łotysze), jak też przedstawiciele całej mozaiki etnosów i kultur, którzy znaleźli się tu wskutek różnych kolei losu – jedni z konieczności inni z wyboru. Tak więc obok Litwinów i Łotyszy dawne terytorium bałtyjskie zamieszkują Polacy reprezentujący różne dzielnice dawnej Rzeczypospolitej, Rosjanie – również tworzący niejednorodną kulturowo grupę, jak wreszcie nieliczni już potomkowie Mazurów Pruskich, Warmiaków (polsko i niemieckojęzycznych), i Niemców zamieszkujących te ziemie przed II wojną światową.

Ta różnorodność przenikających się tradycji kulturowych i zaplatających wątków, stanowi po dziś dzień niezwykłą inspirację dla całego spektrum kulturowych przedsięwzięć. Swoista naturalna niejako dostępność – podręczność tradycji i idei, przejawiających się zarówno w materiałach historycznych, folklorze, architekturze, czy wreszcie w krajobrazie regionu, rodzi niezwykle bogaty repertuar tożsamości.

W ostatnich latach, dzięki uwolnieniu wyobraźni jednostek od paradygmatów socjalistycznej rzeczywistości i walki z nią, obserwujemy niezwykłe zainteresowanie ową wielokulturowością regionu; sięgamy pełnymi garściami do jej różnych wątków i motywów poszukując inspiracji dla ekspresji własnej oryginalności, poszukując własnego, niepowtarzalnego sposobu „zadomowienia”. A przecież mamy świadomość, że owa wielo-kulturowość nie zawsze była błogosławieństwem tej ziemi – rodziła ona dramat wojny i nienawiści, wzajemnej podejrzliwości, niechęci, obcości. Przecież „Inny” na tej ziemi nie zawsze był przedmiotem życzliwego zainteresowania i szacunku.

Spotkania Naukowe chcemy uczynić przestrzenią, w której tym różnym wątkom naszej Nowej Bałtyjskiej Rzeczywistości będzie można w przyjaznej atmosferze tworzonej przez Gospodarza Konferencji – Muzeum Budownictwa Ludowego – się przyglądać.

Tegoroczne – pierwsze spotkanie – nieprzypadkowo poświęcamy problematyce tkwiących w bałtyjskiej kulturze ludowej – w folklorze, pozostałości archaicznych idei i wartości kultury okresu plemiennego. Najstarsza obecna w folklorze warstwa kulturowa sięga swoimi korzeniami czasów przedchrześcijańskich a wyraża się w czytelnych dzisiaj jeszcze formach ludowego synkretyzmu religijnego. Z drugiej strony folklor bałtyjski – różne jego wątki i motywy – stawały się na przestrzeni ostatnich wieków ważną inspiracją projektów artystycznych i literackich. Daje to niewątpliwie owej „szacownej tradycji” niejako nową młodość, sprawia, że pozostaje ona czymś żywym, co nie daje się zamknąć (czyli „znicestwić”) w muzealnej gablocie, czy naukowej monografii. Tym dwóm aspektom folkloru bałtyjskiego chcemy się na różne sposoby przyjrzeć dzięki pracy uczestników Sympozjum.

Sympozjum składa się – zgodnie z powyżej zarysowaną sugestią – z dwóch paneli tematycznych:

1. folklor bałtyjski jako źródło w badaniach mitologii;
Większość badaczy podkreśla rangę, jaką zyskały w XX wieku materiały etnograficzne i folklorystyczne w badaniach zjawisk religijnych i mitologicznych, przyznaje też, że etnografia i folklor Bałtów (Łotyszy i Litwinów) zachowały mnóstwo archaicznych elementów pozwalających spojrzeć z nowej perspektywy na religię i mitologię tych ludów.

2. folklor bałtyjski jako źródło inspiracji w literaturze i sztuce;
Folklor bałtyjski stanowił i nadal stanowi źródło, z którego inspirację czerpali i czerpią twórcy litewscy, łotewscy, niemieccy i polscy;

Konspekty wystąpień:
(dowiedz się więcej)

Bałtyjskie Spotkania Naukowe odbywają się w Salonie Wystawowym MBL-PE
(budynek dawnego kościoła w centrum Olsztynka)

Dla początkujących i zaawansowanych

Warsztaty prowadzi Pan Maciej Piegat

Aby się zapisać do grupy warsztatowej napisz na adres:
pruthenia@uwm.edu.pl lub maciej.piegat@wp.pl

Prusowie nie pozostawili żadnej zapisanej opowieści. Czy więc można dzisiaj opowiadać „historie pruskie“? Upieramy się, że można, choć nie wiemy dokąd nas to dokładnie zaprowadzi.
Z całą pewnością będziemy wędrować przez kronikarskie zapiski, notatki Tacyta i opowieści Szymona Grunaua, odwiedzać cudowne przestrzenie baśni i pieśni litewskich, w których niejedno z mitologii bałtyjskiej się zachowało. Wydrzemy z dzika dziewięć śledzion i posłuchamy, co nam mówi Sowi, ten, który był w zaświatach.
Zapraszamy wszystkich: zarówno miłośników kultur bałtyckich, jak i tych, dla których to całkiem nowy temat. Tych, którzy wierzą, że dawne mitologie trwają ukryte, jak i tych, co patrzą na to okiem sceptycznym. Tych co wolą czucie i wiarę, ale i tych, co lubią szkiełko i oko.
Jedyny warunek: musicie chcieć opowiadać.

Warsztaty prowadzą
Beata Frankowska i Małgorzata Litwinowicz
ze Stowarzyszenia Grupa Studnia O.

Zajęcia warsztatowe trwają od 9 do 14 sierpnia 2010
(sesja przedpołudniowa i popołudniowa – każda po ok. 3 godziny.

Będziemy się uczyć rozmaitych “technicznych” aspektów opowiadania, które przydają się niezależnie od tego, czy pracuje się nad historiami pruskimi czy innym tematem. Te zagadnienia to: rytm i muzyczność języka, fraza, zawiązanie i rozwiązanie historii, sekwencja i pauza, puenta; przestrzeń, relacja ze słuchaczami. A z drugiej strony – będziemy poszukiwać w źródłach tego, co może się złożyć na nasze pruskie opowieści.

Podsumowaniem tygodniowej pracy zespołu będzie Noc Bałtyjskich Opowieści – pod gwiazdami, przy blasku ogniska, w scenerii pruskiej osady — 14 sierpnia.

Stowarzyszenie GRUPA STUDNIA O

Jesteśmy pierwszym w Polsce stowarzyszeniem opowiadaczy, działamy od 1997 roku. Grupę Studnia O. tworzą: Magda Górska, Paweł Górski, Jarek Kaczmarek, Agnieszka Aysen Kaim, Dorota Maciejuk, Gosia Litwinowicz. Źródłem naszych opowieści jest bogata i różnorodna tradycja literatury ustnej: bajki i baśnie, mity i eposy z różnych kultur a także historie autorskie. Nasza działalność nie jest jednak próbą rekonstrukcji dawnych praktyk opowiadania czy wiernym odtwarzaniem tradycyjnych narracji. Sztukę opowiadania traktujemy jako indywidualną twórczość artystyczną, inspirowaną tradycją, lecz wpisującą się w kontekst współczesności. Praktykę opowiadania historii łączymy z rozległą działalnością animacyjną i edukacyjną. Opowiadanie stanowi bowiem atrakcyjną formułę poznawania innych kultur, jest powszechnie zrozumiałym językiem dialogu międzykulturowego. Elastyczność i otwartość formuły opowiadania pozwala nam wpisywać się w różnorodne projekty społeczno-kulturowe – zarówno tematycznie, jak i pod względem formalnym: od kameralnych spotkań w kręgu po wielkie widowiska. Prowadzimy także wiele projektów badawczych nad tradycją opowiadania w różnych kręgach kulturowych. Wypracowaną przez nas formą spotkania jest widowisko narracyjne, które nawiązuje do tradycji starożytnego sympozjonu, gdzie opowieści harmonijnie współistnieją z dyskursem naukowym, muzyką, elementami uczty.

Aby się zapisać do grupy warsztatowej napisz na adres: pruthenia@uwm.edu.pl

Jakie pieśni śpiewali Prusowie? Tego nie wiemy, ale niektórzy muzykolodzy litewscy, analogicznie do filologów i ich rekonstrukcji języka pruskiego, podjęli się próby poszukiwania śladów, prowadząc rodzaj muzycznej archeologii. W efekcie udało im się stworzyć bardzo ciekawe brzmienia — rodzaj unikatowej, żywej tkanki pieśni, która bez wątpienia zawiera coś z tego archaicznego, na zawsze utraconego świata, choć obiektywnie patrząc wydawałoby się to niemożliwe.

W pracy Scholi Teatru Węgajty nad średniowiecznym dziedzictwem próbowaliśmy pójść praktycznie ścieżką wydeptaną przez na-szych litewskich przyjaciół. Dodając inne wątki dawnej i tradycyjnej muzyki — jak na przykład chorał gregoriański, ale również tańce korowodowe — możemy stworzyć na choćby ulotną, ale jakże fascynującą chwilę taką Atlantydę Północy, jaką bez wątpienia była wielokulturowa społeczność średniowiecznych Prus.

Pragnąc podzielić się nie tylko efektem naszych poszukiwań ale również i drogą, zapraszamy do udziału w trzech uzupełniających się warsztatach:

Warsztat porównawczy pieśni obrzędowych litewskich, pruskich i warmińskich (11–12 sierpnia), który przechodzi w dniach następnych w
Warsztat śpiewów gregoriańskich (13–14 sierpnia) do liturgii na 15 sierpnia, święto Wniebowzięcia NMP (Matki Boskiej Zielnej), oprócz tego odbędą się
Warsztaty tańców tradycyjnych korowodowych, polskich, litewskich i średniowiecznych (12 –13 sierpnia),
zakończone Domem tańca, czyli zabawą taneczną (14 sierpnia).

Moderatorzy projektu

Wolfgang Niklaus & Małgorzata Dżygadło-Niklaus

warsztaty prowadzą członkowie Scholi Teatru Węgajty:
Monika i Serhii Petrychenko, Małgorzata i Johann Wolfgang Niklaus (pieśni), Alicja i Jacek Hałas, Katarzyna Enemuo, Monika Petryczenko (tańce), Robert Pozarski (chorał gregoriański)

Aby się zapisać do grupy warsztatowej napisz na adres:
pruthenia@uwm.edu.pl lub: scholaw1@wp.pl